System prompt: waarom een chatbot soms zijn eigen gang gaat

Je zet een chatbot in voor je website, en binnen no time geeft hij ongevraagd zijn mening over onderwerpen die niets met je bedrijf te maken hebben, of hij verzint een prijs die nergens in je prijslijst staat. Je voelde je goed voorbereid, maar het model doet gewoon zijn eigen ding.

Zonder duidelijke instructie gedraagt een AI-model zich als een nieuwe stagiair die zonder briefing op de winkelvloer wordt gezet: hij doet zijn best, maar improviseert waar hij eigenlijk een duidelijke instructie had moeten krijgen. Geef die stagiair vooraf een rolomschrijving, een toon en een paar harde grenzen mee, en hij gedraagt zich meteen voorspelbaarder.

Die vooraf meegegeven briefing heeft een naam: de system prompt. Het is een instructie die buiten het zicht van de gebruiker aan het model wordt meegegeven, en die de rol, de toon en de regels bepaalt die het tijdens het hele gesprek aanhoudt. Bij een gewone chatbot zoals ChatGPT, Claude of Gemini zit er altijd zo'n briefing onder de motorkap, ook als jij die niet ziet of instelt.

Zodra je doorhebt dat een model zonder duidelijke briefing improviseert, snap je meteen waarom een chatbot soms buiten zijn oevers treedt: een verkeerde toon aanslaat, meningen geeft over onderwerpen die niets met je bedrijf te maken hebben, of informatie deelt die niet gedeeld zou mogen worden.

De system prompt is het verschil tussen een AI die maar wat doet en een AI die zich gedraagt zoals een organisatie wil: in de juiste toon, binnen de juiste grenzen, met de juiste kennis. Voor bedrijven die AI inzetten richting klanten of medewerkers is dit een van de belangrijkste sturingsmiddelen, naast de kwaliteit van het model zelf.

Het is geen waterdichte garantie: gebruikers kunnen proberen de instructie te omzeilen, en een system prompt vervangt geen technische beveiliging. Maar het is wel de eerste en makkelijkste stap om gedrag bij te sturen.

• Ondernemer (MKB): je zet een simpele chatbot in voor openingstijden en prijzen op je website. Zonder duidelijke system prompt begint hij ineens over onderwerpen die niets met je zaak te maken hebben, of verzint hij een prijs.
• Office/administratie: je gebruikt AI voor het opstellen van standaardbrieven. Een vaste system prompt met toon en opmaak zorgt dat elke brief er hetzelfde uitziet, ongeacht wie hem aanmaakt.
• Verkoop/zzp'er: je wilt dat AI altijd in jouw stijl offertes of voorstellen schrijft. Een system prompt met schrijfregels zorgt voor consistentie, ook als je AI voor uiteenlopende klussen gebruikt.
• Corporate teams (manager, HR, marketing, IT): IT bouwt een chatbot voor de website en legt vast wat hij wel en niet mag zeggen, marketing wil dat AI altijd in de huisstijl schrijft, HR zet een interne assistent in die alleen op het verlofbeleid mag baseren, en een manager vraagt bij een leverancier altijd naar de system prompt achter het project.

1. Bepaal de rol die het model moet spelen, bijvoorbeeld klantenservicemedewerker of schrijfcoach.
2. Beschrijf de toon en stijl die daarbij past: formeel of informeel, kort of uitgebreid.
3. Leg vast wat het model niet mag doen, bijvoorbeeld geen medisch advies geven.
4. Geef aan wat het model doet bij twijfel, bijvoorbeeld doorverwijzen naar een mens.
5. Test de instructie met lastige vragen en stel bij waar het gedrag niet klopt.

Een klein bedrijf zet een chatbot in om vragen over openingstijden en prijzen te beantwoorden. De bot krijgt eerst alleen de instructie "beantwoord vragen vriendelijk". Al snel geeft de bot ook meningen over onderwerpen die niets met het bedrijf te maken hebben, en verzint hij soms prijzen.

Het bedrijf herschrijft de system prompt: een duidelijke rol, een lijst met onderwerpen waarover de bot wel en niet mag praten, de instructie om alleen prijzen te noemen uit de meegegeven prijslijst, en doorverwijzen bij twijfel. Het gedrag wordt voorspelbaarder en betrouwbaarder.

• Gebruik dit morgen bij het opzetten van een chatbot: schrijf eerst rol, toon en grenzen op papier voordat je gaat bouwen.
• Gebruik dit morgen in je eigen chatgebruik: begin een gesprek met een korte instructie over de gewenste rol en toon, in plaats van er middenin bij te sturen.
• Gebruik dit morgen bij een terugkerende taak in je team: leg de instructie voor toon en stijl één keer vast, in plaats van hem elke keer opnieuw te formuleren.

ChatGPT

Je bent vanaf nu mijn [rol, bijvoorbeeld: schrijfcoach voor zakelijke
e-mails]. Toon: [bijvoorbeeld: direct, vriendelijk, geen jargon].
Regels: [bijvoorbeeld: maximaal 150 woorden per antwoord, geen
Engelse leenwoorden waar een Nederlands alternatief bestaat]. Als
je iets niet zeker weet, zeg dat expliciet in plaats van te gokken.

Claude

Ik wil dat je gedurende dit hele gesprek de volgende rol aanhoudt:
[rol]. Doel: [bijvoorbeeld: klanten helpen met vragen over onze
diensten]. Grenzen: [bijvoorbeeld: geen prijzen noemen die ik je
niet expliciet heb gegeven, geen adviezen buiten dit onderwerp].
Bij twijfel: geef aan dat je het navraagt bij een medewerker.

• Een vage rolomschrijving geven, zoals "wees behulpzaam", zonder concrete grenzen.
• Ervan uitgaan dat een system prompt waterdicht is: gebruikers kunnen proberen instructies te omzeilen, dus blijf testen.
• De instructie eenmalig opstellen en nooit meer bijstellen, terwijl gebruik en risico's veranderen.
• Vertrouwelijke informatie in de system prompt zetten in de veronderstelling dat gebruikers die nooit zien.

• Beschrijf rol, toon, onderwerpgrenzen en gedrag bij twijfel expliciet, in plaats van vage aanwijzingen.
• Test de system prompt met lastige of grensverleggende vragen voordat je een chatbot live zet.
• Zet geen vertrouwelijke informatie in de system prompt die niet zou mogen uitlekken.
• Herzie de instructie regelmatig, zeker als het gebruik of de risico's veranderen.

Kies een terugkerende taak waarvoor je vaak AI gebruikt, bijvoorbeeld e-mails schrijven of klantvragen beantwoorden. Schrijf een korte system prompt van vier tot zes zinnen: rol, toon, grenzen en gedrag bij twijfel. Test hem in een nieuw gesprek met twee verschillende vragen en kijk of het model zich eraan houdt.